{{Gemeente in Nederland plus|
naam = Best |
bestandsnaam vlag = Flag of Best, North Brabant.gif |
bestandsnaam wapen = Coat of arms of Best, North Brabant.jpg |
locatie = LocatieBest |
provincie = 20px Noord-Brabant |
burgemeester = Letty Demmers-van der Geest (D66) |
hoofdplaats = Best |
oppervlakte = 35,35 |
oppervlakte land = |
oppervlakte water = |
inwoners = 29.026 |
datum inwoners = 1 juli 2006 |
dichtheid = |
breedtegraad = |
lengtegraad = |
verkeersader = A2, A58 |
netnummer = 0499 |
postcode = 5680 - 5685 |
website = www.gemeentebest.nl |
}}
Best () is een plaats en gemeente in de provincie Noord-Brabant, gelegen in de Meierij van 's-Hertogenbosch. Het grondgebied van de gemeente behoorde vroeger tot de gemeente Oirschot, maar is er in 1819 van afgesplitst om een zelfstandige gemeente te vormen.

De plaats ligt geografisch gezien op de splitsing Eindhoven - Tilburg en Eindhoven - 's-Hertogenbosch. De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 35,35 km². Binnen de gemeentegrenzen liggen 2 andere kernen: Aarle en De Vleut. De gemeente Best maakt deel uit van het kaderwetgebied SRE.

In de regio werden vroeger veel klompen gemaakt, dit is nog zichtbaar aan de vele populieren in het landschap. Ook is er een verwijzing in de naam tijdens het carnaval: Klompengat. Schoenenfabriek Bata en later Philips Medical Systems hebben het dorpje zeer sterk laten groeien.

Geschiedenis

De eerste bewoners die op Bests grondgebied woonden, dateren uit 1700 v.Chr.. Dit blijkt uit opgravingen in de Aarlese Heide ten zuiden van het Wilhelminakanaal. Andere vondsten stammen van de Keltische Cultuur zoals de urnen uit de La Tènetijd van 500 v.Chr.. Bij één van de gevonden grafheuvels werd een vorm aangetroffen die sterk herinnert aan de aanleg van Keltische tempeltjes. In een andere grafheuvel werden vormen en tradities uit de oudere bronstijd van 1700-800 voor Christus ontdekt.

Best hoorde aanvankelijk tot de gemeente Oirschot en bestond uit de buurtschappen Naastenbest en Verrenbest. Daarnaast waren er de buurtschappen Aarle en De Vleut, die tot heden een landelijk karakter hebben behouden.

Aanvankelijk bestond er een houten kapel, naar verluidt op de plaats waar Sint-Odulphus werd geboren. Een document uit 1378 maakt voor het eerst melding van deze kapel. Kerkdiensten vonden echter nog te Oirschot plaats. De kapel kon in 1437 door een stenen gebouw worden vervangen. Een rector voor deze kapel werd door het kapittel te Oirschot benoemd. Deze mocht echter alleen in het winterseizoen missen opdragen. Dit gebod omzeilde men door een vervanger aan te stellen die tijdens het zomerseizoen de mis opdroeg.

Wrijvingen met het kapittel culmineerden in een overval van de kapel, in opdracht van het kapittel, tijdens het opdragen van de mis in 1497, waarbij geld en misbenodigdheden werden ontvreemd. Dit leidde tot een vonnis van de kerkelijke rechtbank, waarbij de deken van Oirschot werd veroordeeld. De wrijvingen met het kapittel kwamen voort uit het dreigende verlies van inkomsten voor deze Oirschotse instelling.

De zelfstandige Sint-Odulphusparochie kwam uiteindelijk tot stand in 1553, waarmee de kapel tot kerk werd gepromoveerd. In 1628 werd de houten Sint-Annakapel te Aarle vervangen door een stenen gebouw. Doch na 1648 werden kerk en kapel door de protestanten gevorderd. De katholieken konden vanaf 1672 een schuurkerk betrekken, doch op 31 december 1794 vorderden de katholieken hun oorspronkelijke kerk weer terug. Dit werd aldus de eerste kerk die weer in handen van de katholieken kwam,aangezien de teruggave pas in 1798 officieel werd geregeld.

In 1828 werd Joannes Zwijsen pastoor te Best. In 1856 werd de pastorie gebouwd die tot op heden bestaat, en in 1864 kwamen de Zusters van Liefde naar Best. In 1882 werd de nieuwe Sint-Odulphuskerk ingewijd waarvan de bouw in 1880 begon. Men wilde eerst de toren van de oude kerk handhaven, maar deze was naar verhouding te klein. In 1884 werd de nieuwe toren gebouwd, maar daarmee was de oorspronkelijke historische kerk verdwenen.

De Sint-Odulphuskerk werd zwaar beschadigd tijdens een beschieting door de Duitse bezetter op 17 oktober 1944. De bevrijding van Best door de 15e Schotse divisie vond plaats op 24 oktober 1944. In 1960 was de kerktoren weer hersteld en nadien vonden nog een aantal restauratieprojecten van de kerk plaats.

De patroonheilige van Best

Sint-Odulphus is de patroonheilige van Best. Zijn levensloop is nauw verweven met de folklore en traditie van Best. De eerste documenten omtrent de Odulphusverering in Best dateren van omstreeks 1150.
Een legende verhaalt dat de heilige op jonge leeftijd, nog in opleiding zijnde in Oirschot, ooit een prijs is misgelopen en toen twijfelde aan zijn vermogen om de opleiding af te maken. Op weg naar huis ontmoette hij een engel die hem een gouden appel gaf, waarop zijn zelfvertrouwen weer terugkeerde. De betreffende akker werd Odulphusakker genoemd.

Momenteel prijkt Sint-Odulphus op het gemeentewapen van Best. Ook het plaatselijke schuttersgilde is naar de heilige vernoemd.

Bezienswaardigheden

Sint-Odulphuskerk. Dit is een neogotische kerk uit 1880-1886 die staat in het centrum van de gemeente op de plaats waar naar verluidt Sint-Odulphus zou zijn geboren. Ze werd ontworpen door architect Carl Weber. In de kerk is een Odulphusaltaar. Een reliek van de heilige, in de vorm van een vingerkootje, werd in 1620 verworven. Vóór de kerk staat het Odulphusbeeld uit 1901. De fundamenten voor van de oude kerk, die voor de huidige Odulphuskerk gelegen is, werden im 1991 opgegraven en de contouren ervan werden op het kerkplein zichtbaar gemaakt. De Odulphusput, naast de kerk gelegen, moet in 1802 nog hebben bestaan maar is kort daarna afgebroken. Opgravingen hebben deze put nimmer aan het licht gebracht. In de kerk bevindt zich het Vollebregtorgel. Dit is in 1852 gebouwd door Johannes Vollebregt en het werd in 1886 in de nieuwe kerk geplaatst.

Odulphushof. Dit is een botanische tuin, gelegen achter de kerk. Hij werd geopend in 1980. De tuin bevat een grote collectie inheemse wilde planten, alsmede fruitbomen en heesters.

Parochiekapel Sint-Odulphus, aan de Hoofdstraat. Dit is de voormalige kapel van het pensionaat, behorend bij het klooster van de Zusters van de Choorstraat, uit 1886.

Sint-Annakapel in de buurtschap Aarle. Het ontstaan van deze kapel berust op een legende volgens welke een zwangere gravin complicaties had zodat voor haar leven werd gevreesd. De graaf beloofde een kapel te bouwen voor de heilige Anna, patrones van aanstaande moeders, indien het leven van moeder en kind zouden worden gered. Aldus geschiedde. Later kwamen mensen er bidden om gespaard te worden van dysenterie en pest, het laatst in 1557 en 1587. De oorspronkelijke houten kapel werd in 1628 vervangen door een stenen exemplaar. Na in verval te zijn geraakt na 1648 werd ze in in 1837 herbouwd. De kapel bevat gebrandschilderde ramen van Cor Donkers en een 18e eeuws beeld van Anna te Drieën. In 1951 volgde opnieuw herstel. Tegenwoordig is de kapel een rijksmonument.

Kapel in buurtschap De Heikant. Dit is een moderne kapel met een houten beeld: 'Onze Lieve Vrouwe van de Heikant'.

Maria Assumptakapel te Vleut. Deze kapel dateert van 1950. Ze werd gebouwd toen paus Pius XII de Maria-ten-Hemelopneming tot dogma verklaarde. Tot 1962 trok een jaarlijkse processie van de Sint-Odulphuskerk naar deze kapel.

BestZoo. Een dierentuin met speeltuin in buurtschap Vleut.

Joe Mann natuurtheater. Dit fraai in de bossen aan de Sonseweg gelegen openluchttheater is vernoemd naar een Amerikaans parachutist van de 101st Airborne Division die op 17 september 1944 zijn leven gaf om dat van zijn vier kameraden te redden. De mooie witte betonnen toegangspoort is een werk van Jules Verschuuren.Voor het theater bevindt zich een gedenkteken uit 1956.

Monument voor Joe Mann aan de Boslaan, uit 1984.

Industriële monumenten: De Bata fabrieken en een aantal oorspronkelijke woningen in Batadorp.

Musea

Bevrijdende Vleugels. Dit museum toont op een terrein van 16 ha een groot aantal militaire voertuigen en dergelijke, die voornamelijk betrekking hebben op de bevrijding door de 101st Airborne Division en andere aspecten van de Tweede Wereldoorlog. Het bevindt zich in de bossen langs de hoofdweg van Best naar Son. In dit gebied voerde de Airborne Division landingen uit in het kader van de operatie Market Garden in 1944.

'''Klompenmuseum 'De Platijn''''. Hier wordt de klompenfabricage nog beoefend en is materiaal te vinden omtrent klompen en de klompenmakerij in al haar facetten. Het museum is gelegen aan Broekdijk 12, te midden van een populierengebied.

Natuur en Landschap

Terwijl ten westen van Best heide-ontginningen liggen waarop een nieuwbouwwijk is verrezen, liggen ten zuiden van Best enkele droge terreinen, die doorsneden worden door het Wilhelminakanaal, het Beatrixkanaal en een aantal autosnelwegen. Hoewel deels omgezet in bedrijventerreinen, is een deel van de Aarlese Heide in tact gebleven. Dit voornamelijk met naaldbos begroeid terrein sluit aan op het militair oefenterrein van de Oirschotse Heide.

In het zuiden ligt, op het grondgebied van de gemeente Eindhoven, de Ekkersrijt, een deels vergraven beekje. In het oosten vindt men de Nieuwe Heide, een voornamelijk met naalbos beplant dekzandgebied, waarin zich nog een vennencomplex bevindt: het Langven. Ook zijn er nog enkele heiderestanten. Hier zijn wandelingen uitgezet die beginnen bij het Joe Mann natuurtheater.

Ten noorden van Best strekt zich in zowel oostelijke als westelijke richting een oud cultuurgebied uit, waarin we oude buurtschappen zoals Aarle en Vleut aantreffen, met nog enkele fraaie langgevelboerderijen. Dit is het domein van de voormalige klompenindustrie. Naar het noorden toe gaat dit cultuurgebied over in de natuurgebieden van Het Groene Woud, bestaande uit min of meer vochtige loofbossen, afgewisseld met stukjes cultuurland, op leemhoudende bodem. Dit gebied leent zich uitstekend voor fietstochten.

In de omgeving van Best kan men hier en daar Knolsteenbreek aantreffen.

Economie

Hoewel Best oorspronkelijk vooral een agrarische gemeente was heeft het zich mede door haar gunstige ligging aan kanalen (Wilhelminakanaal en later ook Beatrixkanaal), verkeerswegen en een spoorweg ontwikkeld tot een industriegemeente. In de laatste decennia van de 20e eeuw heeft men ook diverse autosnelwegen aangelegd hetgeen helaas heeft geleid tot neveneffecten zoals de bouw van enkele hoge reclamemasten.
De spoorweg werd langs het centrum van Best door een tunnel geleid, waardoor de plaats niet langer in tweeën werd gesplitst en ook de geluidsoverlast afnam.

Oorspronkelijk ontwikkelde zich de klompenindustrie, dank zij de rijkdom aan populieren, doch later werd ook een belangrijke schoenfabriek opgericht: de Bata. Deze werd gevolgd door vestigingen van het tricotagebedrijf Tricotbest, dat tegenwoordig een groothandel in ondergoed is, en het aannemingsbedrijf IBC, tegenwoordig gefuseerd tot Heijmans IBC. Dit bedrijf maakt onder meer voorgefabriceerde betonelementen. B&G Best is een grote fabrikant van hekwerken en toegangsbeveiligingssystemen. De Makro te Best is een hypermarkt voor detailhandelaren waarvoor een pasjessysteem bestaat dat echter dermate soepel wordt gehanteerd dat zeer vele particulieren er eveneens hun inkopen doen. Brabant Pers heeft een grote drukkerij voor dagbladen zoals het Eindhovens Dagblad. De parel op industrieel terrein is echter wel de vestiging van Philips Medical Systems, een onderdeel van Philips dat geavanceerde medische apparatuur maakt, zoals NMR scanners. Hier werkten in 2007 ongeveer 2500 mensen, alsmede 500 externe krachten. Best is voor Philips Medical het centrale ontwikkelings- en productiecentrum voor röntgen (waaronder chirurgie- en cardiovasculaire systemen), magnetische resonantie (MRI) en medische informatietechnologische systemen. Meer dan de helft van de medewerkers is werkzaam in de productontwikkeling.

Klompen

Het gebied Sint-Oedenrode-Schijndel-Veghel-Best is altijd een belangrijk klompencentrum geweest. Dit kwam mede vanwege de zeer geschikte grond voor de aanplant van populieren, een boom die naast wilg het beste hout geeft voor het maken van klompen. Best had in 1850 maar liefst 23 klompenmakerijen. Nu telt Best nog slechts enkele hiervan, met hoofdzakelijk gemechaniseerde arbeid. In Best is een museum over klompen gevestigd.
Kort na 1900 is de klompenindustrie sterk teruggelopen. Dit was het gevolg van enerzijds de invoer van goedkopere klompen uit België, anderzijds door de opkomst van de schoen. Best heeft naast de klompenindustrie nog andere industrieën gekend zoals de boter- en sigarenproductie, de steenfabricage en enkele houtverwerkende industrieën.

Bata

In 1934 kocht Bata - schoenen, voor een dubbeltje de vierkante meter 660 hectare grond van Best. Er waren toen al in Nederland tientallen Bata-winkels.
Vlak voor de Tweede Wereldoorlog werkten in Best 2500 mensen bij Bata. Sommige kwamen zelfs met de fiets vanuit Amsterdam. Ook katholieke boerendochters traden in dienst van Bata, zeer tot ongenoegen van bewoners. Dit waren de hoogtijdagen. Best maakte hierdoor, los van Eindhoven, een eigen industriële ontwikkeling door.

Bata zorgde voor een geheel eigen complex van woningen rondom de fabrieken. Deze wijk werd Batadorp genoemd. Economische ontwikkelingen "dwongen" Bata medio jaren '70 sterk te heroriënteren. Veel werknemers verloren hun baan, maar door specialisatie op kwaliteitsberoepsschoeisel en -sokken kon een kleinere personeelsbezetting doorstarten. In 1978 verkocht Bata voor bijna 19 miljoen gulden het Batadorp, een deel van de gebouwen en bijbehorende grond aan de gemeente. In de jaren negentig volgden technologische herinvesteringen waardoor de vestiging een van de meest geavanceerde schoenfabrieken ter wereld is geworden. "Bata Industrials", voorheen Bata, is thans marktleider in de Benelux en wordt in Europa bijzonder hoog gewaardeerd als ontwikkelaar, fabrikant en verkoper van vooruitstrevende kwaliteitsberoepsschoenen en -sokken. Technologische investeringen zijn gecombineerd in de historische gebouwen welke typische iconen zijn van industriële ontwikkelingen waar Best vanaf de jaren dertig mee te maken kreeg. De gebouwen zijn thans industrieel erfgoed.